Deze week is het opnieuw raak: de Europese Unie heeft het ingrediënt TPO (trimethylbenzoyl diphenylphosphine oxide), jarenlang een cruciale bouwsteen in gelnagellak, verboden. Het middel, dat zorgt voor razendsnel uitharden onder UV-licht, blijkt tóch kankerverwekkend en schadelijk voor de voortplanting. Vanaf september is het verboden in de EU. Miljoenen gebruikers vragen zich terecht af: hoe kan het dat de cosmetica-industrie nog steeds schadelijke stoffen gebruikt?
Cosmetica versus medicijnen
Op social media las ik veel berichten: uitleg, maar ook boosheid. Iemand vroeg zich ook af waarom medicijnen wel streng gecontroleerd worden, en cosmetica niet. Een indringende vraag. Ook al weet ik het antwoord wel, het is een zinvolle vraag. We zouden überhaupt niet, nergens mee, blootgesteld moeten worden aan schadelijke stoffen. Maar laat het me uitleggen….
Het verschil met medicijnen is groot en vaak onbekend. Een medicijn mag de markt pas op als na jarenlang, streng en peperduur onderzoek bewezen is dat het zowel effectief als veilig is. Er zijn klinische fases waarin duizenden proefpersonen betrokken zijn. Pas als die horde genomen is, volgt toelating.
Cosmetica daarentegen hoeven alleen een veiligheidsrapport te hebben, opgesteld door een toxicoloog. Dat rapport leunt op bestaande studies en berekeningen. Er zijn geen klinische proeven verplicht. De fabrikant moet aantonen dat een ingrediënt bij normaal gebruik veilig lijkt. Daarmee is de weg naar de schappen vrij. Strenger is het belang van conservering: dat er geen bacteriegroei optreedt waardoor je huid uitslag krijgt. Vandaar er ook altijd conserveerstoffen worden gebruikt – zolang er water in een product zit.
Uitwendig versus inwendig gebruik
Het belangrijkste verschil in regelgeving komt hieruit voort: medicijnen worden ingenomen, ingespoten of ingebracht in het lichaam, en hebben dus direct invloed op vitale processen. Daarom eist de wet jarenlang klinisch onderzoek naar veiligheid én werking.
Cosmetica komt niet in het lichaam terecht?
Cosmetica zijn officieel alleen bedoeld voor uitwendig gebruik. Ze zouden de huid of de haren verfraaien of reinigen, zonder het lichaam binnen te dringen. Op basis van die aanname zijn de regels soepeler. Maar dat idee is achterhaald: de huid is een levend orgaan, met opnamecapaciteit voor allerlei stoffen. Zeker kleine moleculen, oplosmiddelen of hormoonachtige verbindingen kunnen wél doordringen en effect hebben in het lichaam.
Oke, tot dat het tegendeel bewezen is
Juist daarom wringt het dat cosmetica veel minder streng getest hoeven te worden. Het voorzorgsprincipe werkt omgekeerd Bij medicijnen geldt: pas toelaten als veiligheid en werking bewezen zijn. Bij cosmetica geldt: toelaten, totdat later blijkt dat er tóch risico’s zijn.
Dan grijpt de toezichthouder in en wordt het ingrediënt verboden. Zo verdwenen eerder talloze soorten siliconen, geurstof lilial uit parfum, triclosan, benzoylperoxide, hydrochinon….Al eerder zijn acrylaten in nagellak ter discussie gesteld en nu dus TPO.
Europa versus de rest van de wereld
De Europese Unie hanteert wereldwijd de strengste cosmeticawetgeving – ik ben er blij om! Sinds de invoering van de Cosmetica Verordening 1223/2009, die in 2013 volledig van kracht werd maarvoortbouwt op eerdere richtlijnen uit de jaren tachtig, zijn inmiddels meer dan 1.600 stoffen verboden of beperkt in cosmetica. En die lijst groeit nog altijd: elk jaar komen er nieuwe toevoegingen bij zodra wetenschappelijk bewijs daar aanleiding toe geeft.
Ter vergelijking: in de Verenigde Staten geldt nog steeds grotendeels de Federal Food, Drug and Cosmetic Act van 1938. In bijna een eeuw tijd zijn er daar slechts 11 stoffen officieel verboden of beperkt. Pas in 2022 is er met de Modernization of Cosmetics Regulation Act (MoCRA) wat aangescherpt, maar de lijst blijft minimaal.
In Azië ligt het aantal verboden ingrediënten hoger dan in de VS, maar lager dan in Europa. Japan kent een verbodslijst van ongeveer 100 stoffen, Zuid-Korea van enkele honderden. Daarmee zijn deze markten strenger dan de Amerikaanse, maar bij lange na niet zo uitgebreid als de Europese.
Waarom wordt de lat niet hoger gelegd?
Deels uit overtuiging: cosmetica zouden minder gevaarlijk zijn omdat ze uitwendig gebruikt worden. Maar dat idee is misleidend, want de huid is een levend orgaan dat stoffen kan opnemen. Deels uit economische principes: de cosmetica-industrie drijft op trends. Nieuwe ingrediënten moeten snel beschikbaar zijn. Een medicijnachtig toelatingsproces zou de hele dynamiek lamleggen.
En de wetenschap doet ook een duit in het onduidelijke zakje: absolute onschadelijkheid bestaat niet. Je kunt alleen aantonen dat iets binnen de kennis van nu veilig lijkt. Wat twintig jaar veilig leek, kan vandaag ineens onderuitgaan. Dat heet voortschrijdend inzicht.
Het probleem van stapeling
Een ander zwak punt in de regelgeving is dat er gekeken wordt naar ingrediënten afzonderlijk, niet naar de optelsom. Een stof kan veilig zijn bij normaal gebruik van één product, maar wat gebeurt er als je diezelfde stof dagelijks binnenkrijgt via shampoo, bodylotion, deodorant én make-up? Dat cumulatieve effect wordt nauwelijks onderzocht, terwijl juist dát de echte blootstelling bepaalt. Ook blijf onderzoek naar hoe stoffen zich in cocktails met andere stoffen in hetzelfde product zich gedragen, een heet hangijzer.
De werkelijkheid achter schadelijke stoffen in cosmetica
Het resultaat is een systeem waarin consumenten pas later beschermd worden. Fabrikanten brengen stoffen op de markt omdat ze technisch goed werken – zoals TPO voor glans en uitharding. Pas als nieuwe toxicologische inzichten of grootschalig gebruik aantonen dat er risico’s zijn, volgt een verbod.
Dan wordt er “gerepareerd”. Denk ook aan parabenen, ooit alomtegenwoordig in crèmes (de angst voor hormoonverstoring is nog steeds niet onomstotelijk bewezen, maar het feit dat we al aan zoveel hormoonverstorende stoffen worden blootgesteld, gaf de genadeklap), of PPD in haarverf: stoffen die pas veel later onder vuur kwamen te liggen.
De rol van lobby
Daar komt bij dat grote concerns enorme belangen hebben bij het behoud van bestaande formules. Bedrijven investeren stevig in lobby om regelgeving uit te stellen of te versoepelen. Vaak wordt er pas ingegrepen als het maatschappelijk en wetenschappelijk draagvlak voor een verbod te groot is om nog te negeren.
Merken die vooroplopen
Gelukkig zijn er ook merken die vooruitdenken. Sommige nagellakmakers, zoals Manucurist, ontwikkelden al TPO-vrije formules voordat het verbod er was. Ook Pink Gellac is al vanaf 2021 heel scherp bezig met het verwijderen van verdachte stoffen. Zij laten zien dat het wél kan: innoveren zonder de gezondheid van de gebruiker te laten afhangen van achteraf ingrijpen.
Consumenten in verwarring
Veel consumenten gaan er vanuit dat cosmetica heel streng gereguleerd worden. Dat is tot op zekere hoogte dus ook zo, tot dat het tegendeel bewezen wordt. Cosmetica zijn “veilig genoeg” verklaard, niet klinisch doorgelicht. Het verschil begrijpen is cruciaal om bewuste keuzes te kunnen maken.
Dus??
De vraag “hoe kan het dat er schadelijke stoffen in cosmetica zitten”, raakt aan de kern van hoe het systeem werkt. De cosmetica-industrie kent een soepeler regelgeving dan medicijnen, de economische belangen zijn groot, veiligheid wordt natuurlijk vooraf vastgesteld, maar kan dus ook achteraf vastgesteld worden, als gevolg van voortschrijdend inzicht.
We kunnen ons er zorgen over maken, en dan moet ook, dat geldt net zo goed voor medicijnen met de altijd aanwezige bijwerkingen, maar ook voor voeding, voor plastic gebruiksvoorwerpen, voor synthetische kleding met microplastics, noem maar op…..
Maak ik me persoonlijk zorgen?
Misschien vraag je je nu af, of ik me, als journalist met 30 vliegjaren in dit vak me zorgen maak, persoonlijk? Nee, ik vertrouw de Europese wetgeving, ik koop producten van merken met een vertrouwd imago en geen copy cats via onduidelijke sites uit Verweggistan, of überhaupt producten uit landen die het minder nauw nemen met de veiligheidswetgeving zoals wij hem in Europa kennen. Ik ben ook geen grootverbruiker van cosmetica – ik maak geen gebruik van 10-laagjes routines en dergelijke. Ik koester mijn microbioom;-) Ik raad jou dat ook aan. Hoe meer producten je gebruikt in je routine, hoe meer chemicaliën er op je huid terecht komen.
Heb je vragen? Mail me gerust, via het contactformulier. Ik zal altijd proberen je te helpen.
